🤖 RAG Chatbot

غربی و نفوذ فرهنگی در ایران ایجاد شد. ٤. مذاکراتی که طی این دو جنگ انجام شد، برای سرگرم کردن ایرانیان و تأمین منافع دولت های استعمارگر بود. علمای بزرگ در سخت ترین شرایط اعلام بسیج عمومی کردند و این نیرو بزرگ ترین محرک ملی در برابر بیگانگان بود.

حل اختلاف ها انجام شد. نمایندهٔ ایران در این مذاکره ها میرزا مشهور گردید. (امیر کبیر )تقی خان فراهانی امیر نظام بود که بعدها صدراعظم ناصر الدین شاه شد و به این مذاکره ها به عهد نامهٔ دوم ارزنة الروم انجامید. به موجب این قرارداد، ایران از ادعاهای خود دربارهٔ بعضی مناطق، از جمله سلیمانیه، دست برداشت. در مقابل، دولت عثمانی، حاکمیت ایران بر خرمشهر و ساحل چپ اروند رود، نیز کشتی رانی در این رودخانه را، به رسمیت شناخت. علاوه برآن، دولت عثمانی متعهّد شد که از آزار و اذیت زائران ایرانی عتبات عالیات جلوگیری کند، و تسهیلات لازم را برای بازرگانان کشور ما در آن سرزمین، فراهم آورد. نتایج و عبرت های دو جنگ ایران و روس را می توان چنین برشمرد: 1. بی اعتمادی کامل به اروپاییان و اینکه آنها به هیچ وجه به قول خود پایبند نیستند و فقط به منافع خود می اندیشند. 2. در مبارزه با یک قدرت خارجی نباید به قدرت دیگر اتکای جدی کرد. 3. با شکست اقتصادی، سیاسی و نظامی ایران که نتیجه روحیه خودباختگی در حاکمان بود،بستر برای ورود مبلغین غربی و نفوذ فرهنگی در ایران ایجاد شد. ٤. مذاکراتی که طی این دو جنگ انجام شد، برای سرگرم کردن

ها سرانجام جزیرهٔ خارک را اشغال کردند و تهدید کردند که در صورت ادامهٔ محاصرهٔ هرات، در خاک ایران پیشروی خواهند کرد. محمد شاه که توان رویارویی با انگلیسی ها را در خود نمی دید و از جانب روس ها هم، حمایت عملی دریافت نکرده بود. دست از محاصرهٔ هرات برداشت. معاهدۀ دوم ارزنة الروم 1 دو کشور ایران و عثمانی، از دورهٔ حکومت صفوی با یکدیگر اختلاف داشتند. دولت های استعمارگر نیز به این اختلاف ها دامن می زدند. چون جنگ بین دو کشور مسلمان را، به نفع خویش می دانستند. در زمان قاجارها نیز، این اختلاف ها ادامه پیدا کرد. در دورهٔ فتحعلی شاه، عباس میرزا به خاک عثمانی لشکر کشی کرد. اما با وجود پیشروی قابل توجه، این لشکر کشی برای ایران نتیجه ای به دنبال نداشت، و دو کشور، تن به سازش دادند. در زمان حکومت محمد شاه، اختلاف های مرزی بین ایران و عثمانی افزایش یافت، و درگیری های پراکنده ای بین دو کشور روی داد. سر انجام در شهر ارزنة الروم مذاکراتی بین نمایندگان ایران و عثمانی با حضور نمایندگان روسیه و انگلستان برای حل اختلاف ها انجام شد. نمایندهٔ ایران در این مذاکره ها میرزا مشهور گردید. (امیر کبیر )تقی خان فراهانی امیر

روس ها نیز ایران را در حمله به هرات تشویق می کردند زیرا از سویی با انگلستان رقابت داشتند، و به خطر افتادن مستعمره های انگلیس در هند را به مصلحت خود می دانستند، و از سوی دیگر، مشغول شدن ایران در جنگ هرات را مایهٔ فراموشی ایالت های از دست رفتهٔ شمالی، توسط دولت ایران می دانستند. پس از مرگ فتحعلی شاه، محمد میرزا)فرزند عباس میرزا( به پادشاهی رسید. محمد شاه پس از سرکوب مدعیان سلطنت، صدراعظم خوش نام و شایستهٔ خود میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی را به قتل رساند. پس از آنکه کامران میرزا حاکم هرات دوباره نافرمانی کرد، محمد شاه اقدام به محاصرهٔ هرات کرد. انگلستان به کمک عاملان خود در دربار ایران، تلاش زیادی کرد که ایران را از حمله به هرات باز دارد. محمّد شاه به تحریک ها و دخالت های آشکار سفیر انگلیس، اعتراض کرد.در پی این اعتراض، سفیر انگلیس بااعلام قطع روابط ایران و انگلیس ) ١٢١٧ ش( از ایران خارج شد؛ و هشدار داد که در صورت خاتمه نیافتن محاصرهٔ هرات، جنگ بین انگلستان و ایران، آغاز خواهد شد. (7) انگلیسی ها سرانجام جزیرهٔ خارک را اشغال کردند و تهدید کردند که در صورت ادامهٔ محاصرهٔ هرات، در خاک ایران پیشروی

داد، به تعهدات خود عمل نکرد. این کشور نه تنها روابطی دوستانه با ایران برقرار نکرد، بلکه به منظور جلب دوستی دولت استعماری روسیه، مستشاران خود را از ارتش ایران فراخواند؛ از کمک به ایران خودداری کرد و داوریِ سفیرخود را در پیمان صلح ایران و روسیه، به ضرر ایران، بر کشور ما تحمیل کرد. کارگزاران ایران در طول نزاع با کشورهای استعماری، بیشتر از آنکه به قدرت و بسیج مردمی تکیه کنند، به هم پیمانی با کشورهای خارجی امیدوار بودند. (6) محمد شاه قاجار جنگ هرات شهر هرات دروازهٔ هندوستان شمرده می شد، و در آن زمان جزء ایران بود. اما حکمران آنجا،کامران میرزا، با تحریک انگلیس ها علیه حکومت مرکزی ایران شورش کرده بود، و حتی گاهی به مناطق دیگر ایران دست اندازی می کرد. پس از پایان جنگ های ایران و روسیه، فتحعلی شاه برای جبران ناکامی های خود متوجه شرق ایران و باز پس گیری هرات شد. فتحعلی شاه، ولیعهد خود، عباس میرزا، را به سوی هرات روانه کرد. ولی او قبل از انجام مأموریت فوت کرد و فتحعلی شاه نیز پس از زمان کوتاهی درگذشت. روس ها نیز ایران را در حمله به هرات تشویق می کردند زیرا از سویی با انگلستان رقابت داشتند، و

مالی کند. در سال ١١٩ ٠ ش، پس از پیروزی روس ها در مرحلهٔ اوّل جنگ، انگلستان معاهده ای با ایران معروف شد. این عهدنامه در سال ١١٩٢ ش به امضای فتحعلی شاه » مفصل « منعقد کرد که به عهدنامهٔ رسید و مفاد آن به گونه ای بود که استقلال ایران را بر باد می داد. برخی از تعهدهای ایران در این عهدنامه عبارت بودند از: ١ . قبول حَکَمیت نمایندهٔ انگلیس در اختلاف های مرزی خود با روسیه ٢ . خودداری از بستن قرارداد با روسیه یا هر دولت سومی که دشمن انگلیس باشد. ٣. استخدام نکردن افسر و افراد نظامی برای آموزش سپاه ایران، از کشورهایی که با انگلستان روابط دوستانه ندارند. در برابر، انگلیس به تعهدات مبهم و پیشامدهای احتمالی ملزم شد؛ برای مثال: ١ . اگر دولت ثالثی به خاک ایران تعرض کند، انگلستان حتی المقدور از کمک و مساعدت به ایران خودداری نکند. ٢ . انگلستان از کمک به سرکشان و شاهزادگانی که علیه تاج و تخت پادشاه قاجار قیام کنند، خودداری کند. انگلستان نیز مانند فرانسه، در مقابل سازشی که با روسیه انجام داد، به تعهدات خود عمل نکرد. این کشور نه تنها روابطی دوستانه با ایران برقرار نکرد، بلکه به منظور جلب

قبایل هرات و قندهار متحد شود و به انگلستان، اعلان جنگ دهد. همچنین، در صورتی که تصمیم ناپلئون بر لشکر کشی به هندوستان قرار گیرد، اجازهٔ عبور لشکر او از ایران، به آن کشور داده شود. از آنجا که همهٔ استعمارگران به دنبال منافع، و نه دوستی دائمی با ایران بودند، پس از آنکه ناپلئون را بست، تعهدهای خود نسبت به ایران را زیر پا گذاشت؛ و دربار (تیلسیت 3 ) با تزار روس عهد نامهٔایران که از حمایت فرانسه نا امید شده بود، به انگلستان روی آورد. (5) انگلستان ایران را سدّ محکمی در برابر تهاجم به مستعمره های خود در هندوستان می دانست، و علاقه مند بود که در دربار ایران نفوذ کند. دولت ایران، با امضای توافق نامه ای با انگلستان درسال ( مجمل ) ١١ ٨٧ ش، کوشید که حمایت این کشور را جلب کند. به موجب این توافق نامه که به عهد نامهٔ مشهور است، انگلستان تعهد کرد که هرگاه نیروی نظامی دولت های اروپایی به ایران حمله کنند، نیروی نظامی در اختیار ایران قرار دهد، و یا در عوض آن، به دولت ایران کمک مالی کند. در سال ١١٩ ٠ ش، پس از پیروزی روس ها در مرحلهٔ اوّل جنگ، انگلستان معاهده ای با

شد. همچنین، برقراری حق کاپیتولاسیون یا قضاوت کنسولی، بر ایران تحمیل گردید. به موجب این حق، هرگاه اتباع روسی مقیم ایران مرتکب جرمی می شدند، دادگاه های ایران حق رسیدگی نداشتند، بلکه مراجع قضایی دولت روسیه می بایست به آن جرم رسیدگی می کردند. (4) ناپلئون بناپارت ب( ایران در دام رقابت و توسعه طلبی فرانسه و انگلستان: علاوه بر روس ها که توسعه طلبی و منفعت خواهی آنان سببِ تحمیل جنگ های زیان بار بر ایران شد، دو دولت فرانسه و انگلیس نیز در جهت کسب منافع خود در ایران، با یکدیگر به رقابت پرداختند. ناپلئون بناپارت، امپراتور فرانسه، که از حملهٔ مستقیم به انگلستان ناتوان بود 1، قصد داشت با تصرف مستعمره های انگلیس، این کشور را شکست دهد. مهم ترین مستعمرهٔ انگلیس، هندوستان بود که دسترسی به آن، از راه ایران امکان پذیر بود. به این منظور، ناپلئون قرار داد را با ایران بست. براساس این (فین کن اشتاین 2 )معاهده، فرانسه متعهد شد که ایران را در جنگ با روسیه کمک کند. در مقابل، ایران برای حمله به متصرفات انگلستان در هند، با افغان ها و قبایل هرات و قندهار متحد شود و به انگلستان، اعلان جنگ دهد. همچنین، در صورتی که تصمیم ناپلئون بر لشکر

معاهدهٔ گلستان در مورد تعیین خط های مرزی بین ایران و روسیه، مبهم بود. همین مسئله نیز، موجب دست درازی روس ها به خاک ایران، از جمله اراضی اطراف ایروان و آذربایجان شد. این عوامل سبب بروز جنگ های دوم ایران و روس، طی سال های ١٢ ٠٤ تا ١٢ ٠٦ ش شد. در ابتدا، در اثر فتوای علمایی همچون آیت اللّه سیّد محمّد هاشم مجاهد، مردم مسلمان، مشتاقانه وارد جنگ با روس ها شدند و عباّس میرزا موفق شد مناطق بسیاری را از دست دشمن آزاد کند. امّا بار دیگر خیانت دولت انگلستان 2 و بی کفایتی دربار ایران، سرنوشت جنگ را به نفع دولت روسیهٔ تزاری رقم زد. این دوره از جنگ ها، با بسته شدن قرارداد ننگین دیگری به نام(ترکمنچای) خاتمه یافت. مطابق این معاهده علاوه بر سرزمین هایی که در عهدنامهٔ گلستان به روس ها واگذار شده بود، ایروان، نخجوان و بخشی از دشت مغان نیز از ایران جدا و به روسیه واگذار شد و رود ارس به عنوان مرز بین ایران و روسیه تعیین گردید؛ ایران متعهد به پرداخت پنج میلیون تومان غرامت به روسیه شد. همچنین، برقراری حق کاپیتولاسیون یا قضاوت کنسولی، بر ایران تحمیل گردید. به موجب این حق، هرگاه اتباع روسی مقیم

عالمان دین برای مبارزه با نفوذ بیگانگان و مخالفت با سلطهٔ استعماری از قواعد قرآنی و اسلامی مانند بهره بردند. عالمانی همچون آیت اللّه شیخ جعفر نجفی (کاشف الغطاء) (فتوا ) و (جهاد ) (قاعدهٔ نفی سبیل )و آیت اللّه سیّد محمّد مجاهد، که مقیم عتبات عالیات بودند، و ملا احمد نراقی و برخی از علمای ایران علیه روس ها فتوای جهاد دادند، و بعضی از آنها خود نیز درجبهه های جنگ شرکت کردند. این امر موجب شد که مردم ایران و حتی شهرهای نجف و کربلا، مشتاقانه در مناطق اشغالی به مقابله با روس ها بپردازند و جلوی پیشروی آنان را بگیرند. عباس میرزا در این جنگ ها از خود شجاعت و کاردانی زیادی نشان داد. امّا متأسفانه، به سبب ضعف و غفلت فتحعلی شاه و دربارش و خیانت انگلستان به ایران، سرانجام این دوره از جنگ ها، به نفع دولت روسیه و زیان مردم ایران خاتمه یافت 1 بدرفتاری روس ها با ساکنان ولایت هایی که طبق معاهدهٔ گلستان به آن کشور واگذار شده بود،موجب نارضایتی این مردم شد و آنان شروع به دادخواهی کردند. از سوی دیگر، معاهدهٔ گلستان در مورد تعیین خط های مرزی بین ایران و روسیه، مبهم بود. همین مسئله نیز، موجب دست درازی

رسید که روسیه با حمله های پی درپی، ابتدا گرجستان و سپس ایالت های دیگر رامورد تاخت و تاز قرار داد، و باعث بروز دورهٔ اول جنگ های ایران و روس شد. این جنگ ها از سال (2) فتحعلی شاه، دومین پادشاه قاجاریه 1182 تا ١١٩١ ش به درازا کشید، و به بسته شدن(عهدنامه گلستان)1 انجامید. به موجب این عهدنامه ایران حاکمیت روسیه را بر ولایت هایی که تا آن زمان اشغال کرده بود به رسمیت شناخت. به این ترتیب ایالات داغستان و گرجستان و شهرهای باکو، دربند، شیروان، قره باغ، شکّی، گنجه، موقان و قسمت بالای طالش، به روسیه واگذار شد. به علاوه، حقّ کشتی رانی در دریای خزر، از ایران سلب گردید، در برابر، روسیه نیابت سلطنت عباس میرزا را در ایران به رسمیّت شناخت و رساندن او به سلطنت را تعهّد کرد. این بند که ظاهراً امتیازی برای ایران به حساب می آمد، در واقع به منزلهٔ نادیده گرفتن استقلال کشور و به رسمیت شناختن دخالت روسیه در امور داخلی آن بود. (3) هجوم سیاسی نظامی دولت های استعمارگر اروپایی، زمینه ساز بیداری اسلام یدر ایران شد. عالمان دین برای مبارزه با نفوذ بیگانگان و مخالفت با سلطهٔ استعماری از قواعد قرآنی و اسلامی مانند بهره بردند.

به این ترتیب، آقا محمّدخان توانست سلسلهٔ قاجار را در ایران بنیاد نهد. وی تهران را که درآن زمان روستایی در حومهٔ ری بود به پایتختی برگزید. این سلسله از سال ١١٧ ٤ تا ١٣٠٤ ش، یعنی قریب 130 سال، بر ایران فرمانروایی کرد. آقا محمّد خان مؤسس حکومت قاجاریه ج ١، ص ٢٨ هجوم سیاسی نظامی استعمارگران اروپایی به ایران الف( جنگ های ایران و روس: دولت روسیه از زمان پترکبیر سیاست توسعه طلبانه ای را با هدف تسلط بر سرحدات شمالی ایران آغاز کرد. اقتدار نظامی نادرشاه مدت کوتاهی روس ها را وادار به عقب نشینی نمود، اما پس از او، بار دیگر روسیه با سوء استفاده از شرایط داخلی ایران سعی بر دست اندازی بر منطقه قفقاز )در شمال غربی ایران( نمود. آقامحمدخان موفق شد تا روس ها را به عقب براند و شهرتفلیس را از آنان پس بگیرد، اما بعداً در لشکرکشی دوباره به قفقاز، توسط عده ای از همراهانش به قتل رسید. قتل آقا محمّد خان، موجب بروز هرج و مرج در نیروی نظامی ایران شد. فتحعلی شاه برادر زادهٔ او در شرایطی به سلطنت رسید که روسیه با حمله های پی درپی، ابتدا گرجستان و سپس ایالت های دیگر رامورد تاخت و تاز قرار

درس اول حکومت قاجار از آقا محمّد خان تا محمّد شاه بنیاد سلسله قاجار ایل قاجار 1 مانند سایر ایل ها و عشایر بزرگ ایران، یکی از عوامل مؤثر در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران به شمار می آید. این ایل از ترکمانان بود و در زمان مغولان به ایران کوچ کرد. به هنگام تشکیل سلسلهٔ صفوی توسّط شاه اسماعیل، ایل قاجار در شمار ایل هایی بود که به یاری اوپرداخت و بعدها در جرگهٔ قزلباش ها درآمد. 2 پس از سقوط حکومت صفوی، نادرشاه افشار میانهٔ خوبی با قاجاریان نداشت، زیرا آنان مدافع حکومت قبلی یعنی حکومت صفوی بودند. پس از مرگ نادرشاه، قاجارها، مانند دیگر ایلات کوشیدند قدرت را در ایران به دست بگیرند. امّا رهبر قاجارها یعنی، محمد حسن خان، جان خود رابر سر دستیابی به قدرت، از دست داد، و فرزندش، آقا محمّد خان، به اسارت کریم خان زند درآمد وحکومت به خاندان زند منتقل شد. با مرگ کریم خان زند، آقا محمّد خان از دربار او گریخت، و سرانجام با غلبه بر لطفعلی خان، آخرین فرمانروای زند، حکومت را در کشور به دست گرفت. (1) به این ترتیب، آقا محمّدخان توانست سلسلهٔ قاجار را در ایران بنیاد نهد. وی تهران را که درآن زمان روستایی